Intel: Bir zamanların efsanesi 20 yılda nasıl çöküşe sürüklendi?

Bir ABD başkanı, halka açık bir şirketin CEO’sunu görevden almaya kalkarsa ne olur? Bir CEO’nun kariyerini, Amerikan sanayisinin bir zamanlar parlayan mücevherini, küresel bir sektörü ve önceki bir Ticaret Bakanı’nın “21. yüzyılın en önemli donanım parçası” olarak tanımladığı ürünü değiştirebilecek garip bir vakada bunu öğrenmek üzereyiz.

Dram 7 Ağustos sabahı başladı. Başkan Trump, Truth Social’da kısa bir açıklama yaptı: “INTEL’in CEO’su ciddi şekilde ÇIKAR ÇATIŞMASI içinde ve derhal istifa etmelidir. Bu sorunun başka bir çözümü yok. İlginiz için teşekkürler!”

Bu paylaşım, iki gün önce Senatör Tom Cotton’ın (R.-Ark.) Intel yönetim kurulu başkanına gönderdiği mektuba dikkatleri çekti. Mektupta Intel CEO’su Lip-Bu Tan’ın “onlarca Çinli şirkette kontrol sahibi olduğu” ve çok uluslu bir şirketin yakın zamanda, “Bay Tan’ın yönetimi altında” ABD ihracat kontrollerini ihlal ettiği gerekçesiyle suçunu kabul ettiği iddia ediliyordu.

Günün sonunda Tan, Intel çalışanlarına yazdığı mektupta, “Geçmiş rollerim hakkında çok fazla yanlış bilgi dolaşıyor… Her zaman en yüksek yasal ve etik standartlara göre hareket ettim” dedi. Intel ise medyaya “Yönetimle olan etkileşimimizi sürdürmeyi sabırsızlıkla bekliyoruz” açıklamasını yaptı. Ancak hisse senedi, piyasanın yükseldiği bir günde %5 düştü. Bu, nihayet dibe vurulduğunu uman Intel yatırımcıları için yeni bir darbe oldu.

Intel nasıl üstünlüğünü kaybetti?

Eğer söz konusu Intel (INTC) olmasaydı bu, tek günlük bir haber olurdu. Bir zamanlar dünyanın en büyük ve en gelişmiş çip üreticisi olan şirketin düşüşü yaklaşık 20 yıl önce başladı.

Şirket, telekomünikasyon ve kablosuz teknoloji alanında birçok satın alma yaptı. Kavramsal olarak mantıklı olsa da, şirket satın almak başlı başına ayrı bir beceriydi. O dönem Intel yönetim kurulunda yer alan Harvard Business School profesörü David Yoffie, Fortune’a “Bu satın almaların %100’ü başarısız oldu. 12 milyar dolar harcadık ve geri dönüş sıfır ya da negatife düştü” dedi.

Intel, devasa cep telefonu fırsatını da yakalayamadı. Şirket potansiyeli görmüş ve popüler BlackBerry telefonlar için çip tedarik ediyordu. Bu çipler, üretim yapmayan ancak tasarım yapan İngiliz şirket Arm tarafından tasarlanmıştı. Intel, kendi mimarisi olan x86 ile telefon çipleri üretmeyi tercih etti.

Bu nedenle Arm çiplerini bırakıp cep telefonları için x86 çipi üretmeye karar verdiler. Yoffie, bunu “büyük bir stratejik hata” olarak nitelendiriyor: “Bir yıl içinde rekabetçi bir ürün çıkaracağımızı planladık, ama on yıl boyunca rekabetçi bir ürünümüz olmadı” diyor. “Kaçırmamız değil, berbat etmemiz söz konusuydu.”

Yıllar geçtikçe basit yönetim hataları da devreye girdi. Intel yeni çip teslim tarihlerinde sürekli gecikti ve pazar payı kaybetti. Akıllı telefon çiplerinden vazgeçti. CEO’lar değişti, ancak üretim sorunları sürdü. 2021’e gelindiğinde, Intel tarihinde ilk kez rakiplerinin iki nesil gerisindeydi. Bu rakipler Tayvan’dan TSMC ve Güney Kore’den Samsung’du.

Kriz moduna giren yönetim kurulu, Intel’de 30 yıl çalıştıktan sonra EMC’de üst düzey yönetici ve VMware CEO’su olarak görev yapmış mühendis Pat Gelsinger’ı geri getirdi. Gelsinger, Intel’in çip teknolojisinde yeniden dünya liderliğini kazanması için son derece iddialı ve pahalı bir plan açıkladı. Ancak bu yıl şubat ayında hisse fiyatı düşerken yönetim kurulu onu görevden alarak Tan’ı getirdi.

Tüm bunlara rağmen Intel hâlâ kritik öneme sahip. Çünkü Amerika’da ileri seviye çip üretebilecek teknoloji ve bilgiye sahip tek ABD şirketi. Ancak bunu son sekiz yıldır yapamıyor. Jeopolitik düzeyde çiplerde üstünlük, güç anlamına geliyor. Son sekiz yılda dünyanın en hızlı ve değerli çipleri yalnızca Tayvan ve Güney Kore’de üretildi.

Bu nedenle Kongre, iki partinin de desteğiyle CHIPS ve Bilim Yasası’nı kabul etti. Yasa, 2022’de yürürlüğe girdi ve geçen yıldan itibaren ABD’de yeni fabrikalar ve diğer çip altyapısı kuran yerli ve yabancı üreticilere milyarlarca dolar aktarmaya başladı. Intel, yaklaşık 8 milyar dolar hibe ve kredilerle en fazla desteği alan şirket oldu. Ancak bu paranın çoğunu henüz almadı; ödemeler proje kilometre taşlarına ulaşıldıkça yapılıyor.

Ancak para biraz geç gelmiş gibiydi. Gartner analisti Gaurav Gupta, “Intel’in büyük bir fırsatı vardı. Devletten tüm bu teşvikleri alıyordu. Ama bence sadece icra edemediler” diyor. Forrester analisti Alvin Nguyen ise “Bir buçuk yıl önce Intel için hâlâ olumlu bir hava vardı. Şimdi pek yok. Olumsuzluklar çığ gibi büyüdü” yorumunu yapıyor.

Şimdi Tan’ın CEO’luk görevinden ayrıldığını varsayalım. Bernstein’dan deneyimli teknoloji analisti Stacy Rasgon, “Bu işi kim ister?” diye soruyor. Rasgon, son notunda Tan’ın “Intel’i yönetmeye ‘ihtiyacı’ olmadığını (çok zengin ve zamanını ayırabileceği birçok başka şey olduğunu)… açıkça Intel için en iyisini yapmak istediğini” yazıyor. Ancak istifanın şirket için iyi mi kötü mü olacağı belirsiz, “özellikle de Trump’ın hedefinde” olduğunu düşünürsek. Fortune’a konuşan Rasgon, “Yerine birini nasıl çekersiniz?” diye soruyor.

Tan’ı bulmak da kolay olmamıştı. Gupta, “Yönetim kurulu, [önceki CEO] Pat Gelsinger ayrıldığında yeni CEO’yu bulmakta epey zaman harcadı. Şirketi devralıp yönetecek bir aday bulmak uzun sürdü” diyor.

Yine de Yoffie ve üç eski Intel yöneticisi Fortune’a yaptıkları açıklamada, Intel’in üretim kolunun bağımsız bir şirkete dönüştürülmesini, yeni bir yönetim kurulu ve yeni bir CEO ile ABD’nin çip üretim üstünlüğünün güvence altına alınmasını savundu.

Trump’ın mesajı, ulusal güvenlik açısından kritik bir açmazın merkezine kendini yerleştiriyor. Küresel üstünlük, güvenilir bir ileri seviye çip kaynağı gerektiriyor. Bu nedenle Ticaret Bakanı Gina Raimondo 2024’te bu çipleri “en önemli donanım parçası” olarak tanımlamıştı.

Dünyanın açık ara en büyük ileri seviye çip üreticisi TSMC, CHIPS Yasası sübvansiyonlarıyla Arizona’da ikisi yapım aşamasında olmak üzere fabrikalar kuruyor. Bernstein’dan Rasgon, “Arizona’da kapasite arttıkça belki de Intel’e olan ihtiyaç azalır” diyor. Ancak TSMC Amerikan şirketi değil ve Nguyen, “TSMC’nin en iyi teknolojisi şu anda kesinlikle ABD’ye gelmiyor” diye ekliyor.

Geriye yalnızca Intel kalıyor. Rasgon, “Bunu yapabilecek tek Amerikan şirketi onlar. Ama hâlâ bunu başarabileceklerini kanıtlamaları gerekiyor. Kanıtlamadılar” diyor. Trump, bir zamanların efsane şirketine dikkatleri çekmiş olabilir. Ancak sorunları tespit etmek ve çözmek, Intel gözlemcilerinin yaklaşık 20 yıldır bildiği üzere, çok farklı şeyler.