24 Şubat 2022’de Kiev’de bir köşeyi dönerken Oleksandr Bornyakov kendini bir çatışmanın ortasında bulduğunu hatırlıyor. O gün, Rusya’nın Ukrayna’ya karşı tam kapsamlı işgalinin ilk günüydü ve Rus sabotajcılarla Ukrayna güvenlik güçleri başkent Kiev’in merkezinde çatışıyordu.
Bornyakov “Etrafta silah sesleri vardı, arabalar yanıyordu, zırhlı araçlar yanıyordu… Sonunda geçebildiğimizde ortalık cesetlerle doluydu” diyor. Hükümet yetkilisi olan Bornyakov, yüzlerce kilometre batıya gitmesi ve işini daha güvenli bir yerden sürdürmesi yönünde talimat almıştı.
Bornyakov, 2019 yılında Dijital Dönüşüm Bakan Yardımcısı olarak, Ukrayna’da kamu hizmetlerini Diia adlı yeni bir mobil uygulamaya taşımakla görevliydi. Diia, Ukraynaca’da “eylem” anlamına geliyor.
Amaç, vatandaşların ehliyet, ev tapusu, evlilik cüzdanı gibi tüm belgelerine ve kamu hizmetlerine yalnızca cep telefonları üzerinden ulaşabilmesini sağlamaktı.
İlk olarak 2019’da dijital ehliyetlerle başlayan uygulama, pandemi döneminde Covid sertifikalarının eklenmesiyle büyük ivme kazandı. Bornyakov “Bu sayede iki ya da üç milyon kişi daha uygulamayı kullanmaya başladı” şeklinde konuştu.
Savaşa rağmen Diia gelişmeye devam etti. Bugün uygulama üzerinden vergi ödeme, araç kaydı ve evlilik başvurusu dahil 40’tan fazla kamu hizmetine erişilebiliyor.
Daha eğlenceli bir detay olarak, Ukraynalılar Eurovision ulusal elemelerinde oy verme gibi işlemleri de uygulama üzerinden yapabiliyor. Ulusal jüri üyeleri ve temsilci seçimi de buna dahil. Uygulamada ayrıca 30 belge dijital olarak sunuluyor. Bornyakov, örnek olarak tabanca ruhsatı ve trafik sigortasını gösteriyor.
Bilgisayardan erişilebilen Diia portalında ise 130 farklı hizmet bulunuyor. Toplamda 22,7 milyon kullanıcı Diia’yı aktif şekilde kullanıyor.
Bornyakov’a göre tüm bunlar, Ukrayna’yı dijital devlet hizmetlerinde dünya lideri ülkelerden biri yapıyor – hatta onun görüşüne göre Estonya’dan bile önde.
Bornyakov “Bize yaklaşan tek ülke belki Suudi Arabistan. Hem kullanıcı sayısı hem yaklaşım olarak öndeyiz.” ifadelerini kullandı.
Ukrayna nasıl başardı?
Peki, Ukrayna tüm bu gelişmeleri hem pandemiye hem de üç yıldır süren savaşa rağmen nasıl gerçekleştirdi?
Bornyakov’a göre en önemli etkenlerden biri doğru iş gücüne sahip olmak.
Son 20 yılda Ukrayna, yazılım projelerini dışarıya yaptırmak isteyen şirketler için cazip bir ülke haline geldi. Ülkede yaklaşık 300.000 yazılım geliştirici olduğunu tahmin ediyor. Birçoğu, büyük uluslararası şirketler için karmaşık projelerde çalışmış deneyimli mühendislerden oluşuyor.
Bornyakov “Gerçekten harika işler çıkarabilecek çok sayıda teknik uzman var” diyor.
Ayrıca maliyetler de dünyanın birçok bölgesine göre düşük. Diia’nın geliştirilmesi için harcanan bütçenin 5 ila 10 milyon dolar arasında olduğunu söylüyor.
Bornyakov “Eğer bu işi İngiltere’de yaptırsaydık 5 ila 10 katı maliyet olurdu” diye ekliyor.
University College London’da dijital devlet uzmanı olan Prof. David Eaves, dünyanın dört bir yanında hükümetlerin dijitalleşme çabalarını incelemiş bir akademisyen.
Eaves’a göre Ukrayna’nın başarısının sırrı, uygulamayı geliştirmeden önce yapılan hazırlık çalışmalarında gizli. Estonya’nın kullandığına benzer bir sistemle veri alışverişi altyapısı kuran Ukrayna, kamu kurumları arasındaki veri akışını kolaylaştırdı.
Diia uygulaması, bu sistemin üzerine inşa edildi.
“Eğer verileri kolayca taşıyabiliyorsanız, yeni hizmetler inşa etmek de kolay olur” diyen Prof. Eaves “Vatandaştan aynı bilgileri tekrar tekrar istemek yerine, sadece erişim izni alırsınız.” şeklinde konuştu.
Örneğin bir sosyal yardım başvurusunda kullanıcı adresini, doğum yerini veya medeni durumunu tekrar girmek zorunda kalmaz. Geliri ise doğrudan vergi kayıtlarından kontrol edilebilir.
Bu hem vatandaşın hem hükümetin iş yükünü azaltıyor ve aynı bilgileri yeniden toplayıp depolamak zorunda kalınmıyor.
Bu esneklik sayesinde Ukrayna, savaş döneminde özel hizmetler de ekleyebildi.
Eaves “Savaşa ilişkin yaklaşık 15 farklı hizmet entegre ettik” sözlerini kaydetti.
Örneğin, evi zarar gören kullanıcılar tazminat başvurusu yapabiliyor, hatta uygulama üzerinden Rus askerlerinin yerini bildirebiliyorlar.
Prof. Eaves’a göre savaşın getirdiği kriz, modernleşmeyi hızlandırdı.
Eaves “Savaş hali, aciliyet yaratır. Hizmeti hızlı sunmak, bazen bürokrasiyi aksatan kurallardan daha öncelikli hale gelir.” dedi.
Bu nedenle Ukrayna, dijital devlet alanında dünyadaki öncü ülkelerden biri olarak öne çıkıyor.
Eaves, Danimarka’nın hâlâ altyapı, hizmet çeşitliliği ve kullanıcı deneyimi açısından lider olduğunu söylüyor.
Peki Ukrayna için sırada ne var?
Bornyakov, devlet hizmetlerinde yapay zekâ kullanımı üzerinde çalıştıklarını söylüyor. Amaç, kullanıcıların doğru hizmete ulaşma sürecini otomatikleştirmek.
Bornyakov “Devlet hizmetlerine yaklaşımı yeniden tanımlamak istiyoruz,” diyor.
Prof. Eaves da bu potansiyelden heyecan duysa da temkinli olunması gerektiğini belirtiyor.
Yapay zeka sistemlerinin doğru çalışması için güvenilir veri ile eğitilmesi ve ardından sistemin doğru sonuçları öğrenebileceğinden emin olunması gerekiyor.
Bornyakov son olarak şu sözleri kaydetti: “Yapay zekâ bir Ferrari gibidir. Harika şeyler yapabilirsiniz ama önce düzgün yollarınız olmalı. Ferrari’yle toprak yolda gidemezsiniz, değil mi?”
İlk yorum yapan olun