Trump neden Apple’ı Çin’den çıkaramıyor?

ABD’de bir akıllı telefon fabrikası en son açıldığında, bir yıl bile dolmadan kapandı. 2013 yılında Motorola, ABD’de üretim yapmanın çok pahalı olduğu yönündeki genel kanıya meydan okumak istediğini duyurdu. Ancak sadece 12 ay sonra, Texas Fort Worth’taki tesis, düşük satışlar ve yüksek maliyetler nedeniyle kapatıldı.

Financial Times‘ın haberine göre Donald Trump’ın planı gerçekleşirse, Apple bu teoriyi test edecek bir sonraki teknoloji şirketi olabilir. Trump yönetimi, akıllı telefon devinin Çin yerine ABD’de iPhone üretmesini istiyor. Şu anda iPhone’ların büyük çoğunluğu Çin’de üretiliyor.

“Neredeyse sonsuz bir insan ordusunun iPhone’lara minik vidalar taktığını hatırlıyor musunuz?” diye sormuştu Ticaret Bakanı Howard Lutnick Nisan ayı başında. “Bu tarz işler artık Amerika’ya gelecek.”

Ancak tedarik zinciri uzmanları, Trump’ın projesinin Motorola’nın karşılaştığı aynı sorunlarla yüzleşeceğini düşünüyor. Hatta bazıları, iPhone’un tamamen ABD’de üretilmesi durumunda fiyatının 3.500 dolara kadar çıkabileceğini öngörüyor.

Apple’ın üretimini ABD’ye kaydırmasının önündeki zorluklar yalnızca Lutnick’in bahsettiği insan iş gücü ordusundan kaynaklanmıyor. Asıl mesele, Apple’ın Çin’de onlarca yıl içinde kurduğu sofistike küresel tedarik zincirini yerinden etmek.

Santa Clara Üniversitesi Leavey İşletme Fakültesi’nde Bilgi Sistemleri Profesörü Andy Tsay şöyle açıklıyor: “Başlangıçta mesele düşük işçilik maliyetleriydi — şirketler Çin’e ucuz olduğu için gitti. Ancak artık Çin’de kaldılar ve şimdi ister istemez Çin’e bağlılar. Çin hızlı, esnek ve dünya çapında; mesele artık sadece iş gücü maliyeti değil.”

Apple, Çin’deki varlığını azaltmayı planlıyor ancak ana kazanan Hindistan olacak. Apple, yaklaşık on yıldır burada alternatif bir tedarik zinciri geliştiriyor ve artık ABD’de satılan tüm iPhone’ları Hindistan’da üretmeyi planlıyor.

Dünyanın en popüler akıllı telefonuna yakından bakıldığında, Apple’ın tedarik zincirinin ne kadar karmaşık hale geldiği ve analistlerin neden Trump’ın vizyonunu gerçekçi bulmadığı ortaya çıkıyor.

iPhone, tüm zamanların en başarılı tüketici ürünü oldu: 2007’deki lansmanından bu yana yaklaşık 2,8 milyar adet satıldı ve 15 yılda Apple’a 1 trilyon dolardan fazla gelir sağladı. Bugün hâlâ Apple’ın toplam satışlarının yaklaşık yarısını oluşturuyor.

Yeni iPhone modelleri, yaklaşık 2.700 farklı parçadan oluşan sofistike bir yapboz gibi. Apple, 28 ülkede 187 tedarikçiyle çalışıyor.

International Data Corporation’a göre, iPhone bileşenlerinin yalnızca yüzde 5’ten azı şu anda ABD’de üretiliyor — bunlar arasında cam kasa, Face ID’yi mümkün kılan lazerler ve işlemci ile 5G modem gibi çipler bulunuyor.

Çin, geri kalan büyük çoğunluğu üretiyor, ancak yüksek teknolojili parçaların çoğu Tayvan’da ve bazıları Güney Kore ile Japonya’da üretiliyor.

Üç bileşenin üretim süreci bile, neden üretimin ABD’ye kaydırılmasının bu kadar zor olacağını gösteriyor:

• iPhone’un ekran camı ABD’de üretiliyor ancak dokunmatik ekranı mümkün kılan arka aydınlatmalı ekran ve etkileşim katmanı gibi unsurlar Güney Kore’de yapılıyor ve Çin’de monte ediliyor.

• iPhone’ların çoğunda kullanılan alüminyum çerçeve, yalnızca Çin’de büyük ölçeklerde bulunan özel makinelerle bir metal bloktan kesilip şekillendiriliyor.

• iPhone’u bir arada tutan 74 minik vida, esas olarak Çin ve Hindistan’da üretiliyor ve elle takılıyor.

Apple’ın küresel tedarik zinciri, bugün küresel ekonomiyi domine eden karmaşık ağların ders kitabı örneği. Ve bu ağlar, tarifelerle kolayca yerinden edilemez.

Yirmi yıl önce, teknoloji şirketleri için Çin’in çekiciliği sınırsız ucuz iş gücüydü. Bugün ise iPhone tedarik zinciri, Asya’daki bir düzineye yakın ülkede belirli bileşenler için geliştirilmiş özel uzmanlıklara dayanıyor ve bu sistem Çin etrafında kümelenmiş durumda.

Uzmanlar, Trump’ın başkanlık süresi içinde bu ölçeği ve organizasyonu ABD’ye taşımayı “imkansız” olarak nitelendiriyor.

TechInsights tarafından Financial Times’a sunulan bir rapora göre Apple’ın iPhone montajını ABD’ye taşımak “son derece düşük bir olasılık.” Akıllı telefon tedarik zinciri, Çin’de kök salmış durumda ve büyük sayıda montaj işçisi ile yetenekli mühendisler tarafından destekleniyor.

Apple yılda 230 milyondan fazla iPhone sevk ediyor — bu, dakikada 438 iPhone üretmek anlamına geliyor.

Apple, ölçekli üretimi düşük maliyetle gerçekleştirerek iPhone 16 Pro (256 GB) başına yaklaşık 400 dolar — yani yüzde 36 net kâr marjı — elde ediyor. TechInsights’a göre, final montaj ve test sadece 10 dolara, batarya 4 dolara, ekran ve dokunmatik yüzey 38 dolara mal oluyor.

Bu karmaşık tedarik zincirinin merkezinde Tayvan merkezli Foxconn gibi elektronik üretim hizmetleri şirketleri var. Foxconn, Apple’ın ihtiyaçlarına göre önce Çin’in Shenzhen kentinde, ardından Çin’in diğer bölgelerinde ve şimdi Hindistan’da üretim hatları kurdu.

2010 yılında Foxconn, Zhengzhou’daki “iPhone Şehri”ni kurmak için sübvansiyonlar ve vergi indirimleri dahil 1,5 milyar dolarlık yatırım yaptı. Bu tesis, dünya çapındaki iPhone’ların yaklaşık yüzde 50’sini üretiyor ve zirvede 350.000 kişiyi istihdam etti.

Foxconn ve Pegatron gibi daha küçük montaj ortakları yalnızca bileşenleri entegre ediyor; lenslerden devre kartlarına kadar her şey Çin ve Güneydoğu Asya’da üretiliyor.

Tedarikçi ve üreticilerin yakınlığı Apple’ın verimliliği açısından kritik. Tsay, “Tedarik zinciri faaliyetlerini aynı yerde toplamak, hız ve iletişim kalitesi açısından avantaj sağlar. Tasarım ve üretim süreçlerinde inovasyonu artırır.” diyor.

Bank of America’dan Wamsi Mohan’a göre, tüm üretimi ABD’ye taşımak “verimsizlikler” yaratır. “Her şey yakın yapılmazsa işler karmaşıklaşır.”

Bazı bileşenler için alternatif üreticiler bulunsa da, bazı parçalar tek bir kaynaktan geliyor. Ana işlemciyi Tayvanlı TSMC üretiyor. TSMC, Ocak ayında Arizona’da üretime başladığını duyurduysa da, uzmanlar Tayvan ve Güney Kore’deki çiplerin yerinin doldurulamayacağını söylüyor.

Üretimi ABD’ye taşımak, yıllar hatta on yıllar sürecek koordineli yatırım, otomasyon, altyapı ve eğitim gerektirir.

Ayrıca yabancı bileşen üreticilerini ABD’de fabrika kurmaya ikna etmek de büyük bir zorluk olurdu.

BofA’dan Mohan şöyle diyor: “Çin’de Huawei veya Xiaomi gibi başka telefonlar için de üretim yapan bir Çinli tedarikçi, ölçek ve verimlilik avantajı elde ediyor. Sadece Apple için ABD’de üretim yapması için yeterli teşvik yok.”

Siyasi belirsizlik de bir başka problem. Tsay şöyle açıklıyor: “Amerikan sisteminde her dört yılda bir her şeyin tamamen değişebilmesi, iş yatırımları için uygun değil. Şirketlerin uzun vadeli plan yapması gerekir.”

Motorola’nın Google’a ait olduğu dönemde kıdemli başkan yardımcısı olan Mark Randall, ABD’de telefon üretmenin imkânsız olmadığını söylüyor ancak “inanılmaz derecede zor” olduğunu belirtiyor.

ABD’de hammaddeleri nihai ürüne dönüştürmenin işçilik maliyeti “başka yerlere göre çok daha yüksek.” ABD ayrıca mekanik alet mühendislerinde de eksiklik yaşıyor. Büyük ölçekli bir elektronik üretimi için “on binlerce mühendise ihtiyaç var.”

Ayrıca tarifeler de yeni bir tesis maliyet modellemesini “kâbusa” çeviriyor. Randall, “Şirketler, kısa vadeli, ani politika değişimlerine göre hareket etmiyor. Çok stratejik olmanız ve uzun vadeli hedefleriniz olması gerekiyor.” diyor.

ABD’de Üretim Gerçekçi Mi?

iPhone’un son modellerinde üç parçanın tedarik zincirine bakıldığında, ABD’ye üretim kaydırmanın zorlukları görülüyor.

Örneğin:

• Dokunmatik ekranın dış camı Kentucky’deki Corning tarafından üretiliyor. Ancak OLED ekranlar ve çoklu dokunmatik katmanlar esasen Güney Kore’de Samsung tarafından üretiliyor.

• Ana elektronik parçalar, Çin’de birleştiriliyor ve Foxconn tesislerine gönderiliyor.

Çerçeve üretimi de ayrı bir zorluk. Çoğu iPhone modeli, alüminyum blokların CNC makineleriyle kesilmesiyle yapılıyor. TechInsights’tan Wayne Lam, Çin’de bu makinelerden “ordularca” olduğunu ve başka yerde bu kapasitenin bulunmadığını söylüyor.

Hatta en basit parça olan vidalar bile karmaşık: farklı malzemelerden, farklı başlık tiplerinde üretiliyor. Vidaların takılması da Foxconn tesislerinde elle yapılıyor.

ABD’de böyle bir süreci iş gücü ile yürütmek mümkün olmayacağından, üretimin tam otomasyonu gerekecek — ama bu teknoloji henüz hazır değil.

Profesör Tsay şunları söylüyor: “ABD’de bir iPhone fabrikası, Çin’deki gibi 300.000 kişilik bir şehir fabrikası olmayacak. İnsan emeği yerine otomasyonun oranı tamamen değişir.”

Nadir toprak elementleri sorunu da var. iPhone bataryalarında kullanılan lantanyum, ekran renklerini geliştiren disprosiyum gibi maddelerin çoğu Çin’den ithal ediliyor. ABD, bu tür metallere bağımlı durumda.

Çin, Trump’ın tarifelerine karşılık olarak bu elementlerin ihracatını sınırlamaya başladı bile.

Çin Alternatifleri

Apple, CEO Tim Cook liderliğinde Çin’e olan bağımlılığı azaltmak için tedarik zincirini çeşitlendiriyor. Üretimi Hindistan, Vietnam ve Brezilya gibi ülkelere kaydırıyor.

Counterpoint Research’ten Neil Shah’a göre Hindistan, Apple için en cazip alternatif: düşük maliyetler, İngilizce bilen mühendisler ve devasa iç pazar.

2023 yılında Hindistan’da üretilen iPhone’ların oranı yüzde 16’ya ulaştı, bu yıl ise yüzde 20’ye çıkması bekleniyor.

Ancak tüm tedarik zincirinin Hindistan’a kaydırılması kolay değil. Çin ile Hindistan arasındaki siyasi gerilimler, mühendislerin vize almada yaşadığı zorluklar gibi engeller var.

Brezilya da Apple için başka bir seçenek: maliyet açısından Hindistan ile Çin arasında ve Latin Amerika pazarı için stratejik bir konuma sahip.

Belirsiz Gelecek

Trump’ın tarifelerinin iPhone fiyatlarına tam etkisi henüz belli değil. TechInsights, iPhone 17 fiyatlarının 2025’in ikinci yarısında yüzde 10-30 arasında artabileceğini öngörüyor.

Ancak Morgan Stanley, Apple’ın Hindistan üretimini artırarak, tedarikçilerle maliyet yükünü paylaşarak ve düşük performanslı modelleri sonlandırarak fiyat artışlarını kısa vadede önleyebileceğini düşünüyor.

Öte yandan, Çin, çıkarlarına zarar verecek müzakerelere katılan ülkelere misilleme tehdidinde bulundu. Bu da Apple’ın tedarik zincirinde yeni dalgalanmalara neden olabilir.

Santa Clara Üniversitesi’nden Tsay şu değerlendirmeyi yapıyor: “Apple için kritik bir dönüm noktasındayız. Çin hem Apple’ın tedarikçisi hem de büyüyen tüketici pazarı. Çin, Apple’ı o kadar kolay bırakacak mı? Çünkü Çin’in de Apple’a ihtiyacı var.”